Daar zit Emil, een oude man van 42, verkleumd, onder een deken, hoestend. Vijf nationaliteiten had hij gehad, en hij was niet eens verhuisd.

Meer dan een eeuw lang hadden Nederland, België en Duitsland een gemeenschappelijk buurland: Neutraal Moresnet, een volkomen vergeten ministaatje dat nu tot Duitstalig België behoort maar van 1816 tot 1919 een eigen vlag, eigen bestuur, eigen rijkswacht (één veldwachter), een eigen postzegel (twee weken geldig) en eigen nationaal volkslied had (in het Esperanto nog wel). Het was 3,5 km2 groot. Men vond er zink, stokerijen, kabaretten, bordelen, smokkelaars, filantropen en bossen.

In zijn Boekenweekessay Zink vertelt David Van Reybrouck, aan de hand van de onwaarschijnlijke lotgevallen van één bewoner, het merkwaardige verhaal van dit vergeten landje. Meer dan een accident d’histoire roept het de vraag op wat de grote geschiedenis met gewone mensen doet.

David Van Reybrouck (1971) is cultuurhistoricus, archeoloog en schrijver van non-fictie, theater, proza en poëzie. Hij debuteerde in 2001 met De plaag, dat veelvuldig werd bekroond en vertaald. Zijn grootste  succes behaalde hij met Congo. Een geschiedenis, waarvoor hij onder andere de Libris Geschiedenisprijs 2010 en de AKO Literatuurprijs 2010 kreeg, en dat in dertien talen werd vertaald. Het werd tevens bekroond met de Prix Médicis 2012. Zijn essay Pleidooi voor populisme leverde hem in 2009 de Jan Hanlo Essayprijs en de Vlaamse Cultuurprijs Kritiek en Essay op. Hij schreef verder de roman Slagschaduw en het pamflet Tegen verkiezingen (2013), dat bekroond werd met de Henriëtte Roland Holstprijs. In 2014 ontving hij de Gouden Ganzenveer.

Zink

David Van Reybrouck

Zink is een uitgave van de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek ter gelegenheid van de Boekenweek 2016 en werd geproduceerd door Uitgeverij De Bezige Bij.

Copyright © 2016 David Van Reybrouck

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

De kaarten in dit boek zijn gemaakt door Carel Fransen

Verzorging e-book CeevanWee, Amsterdam

isbn 978 90 596 5359 7

nur 302

www.debezigebij.nl

www.boekenweek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016.

Zink

Drie weken voor mijn geboorte stierf een man van 68 die de laatste twintig jaar van zijn leven voornamelijk bij het raam had gezeten. Hoestend, rochelend, rokend. Zijn pijp verbrandde meer lucifers dan tabak. Geduldig en vriendelijk schilde hij de aardappels en sneed hij de prei. Het was de zomer van 1971, in het uiterste oosten van België, het gebied dat Duitstalig is. ‘Ik zie hem nog zitten,’ zegt Betty, een van zijn dochters, ‘daar in de hoek.’ Ze wijst naar een stoel bij het raam. Betty is samen met drie van haar oudere broers in het ouderlijk huis blijven wonen. We zitten met zijn allen in de salon, ik met een schriftje op schoot. ‘De laatste jaren kwam hij niet meer buiten. Ik heb hem nooit anders gekend dan moeizaam ademend,’ zegt ze. De drie grijze broers knikken.

Langdurig ziek, sedentair bestaan, tamelijk jong gestorven – het lijkt niet te wijzen op een erg bewogen leven. Maar ik heb inmiddels geleerd dat de laatste levensjaren van een mens vaak weinig zeggen over het leven dat eraan voorafging. Zachtmoedige bejaarden blijken soms decennialang onuitstaanbare sujetten te zijn geweest. Bij jovialen komt het gezeik vaak met de jaren. En zelfmoord volgt soms op een leven vol uitbundigheid.

Maar zelden was het contrast groter dan bij deze vroeg versleten man. In de loop van enkele uren in dat stille huis leer ik dat hij niet alleen elf kinderen, maar ook vijf nationaliteiten en twee identiteiten heeft gehad. Een veelbewogen, maar weinig rooskleurig leven. ‘Mein Leben war von Anfang an ein Leidensweg,’ staat er op zijn doodsprentje, dat zijn dochter voor mij fotokopieert. Er zijn mensen in wier lichamen de geschiedenis zoveel lijnen trekt, krast en kerft, dat stilzitten, zodra het kan, nog de enige optie is. Na de wirwar het wit – of in elk geval het verlangen ernaar.

Maar waar te beginnen?

Het begint met knoopjes, zo stel ik me voor, fijne, zwarte knoopjes dicht opeen, de rits is nog niet uitgevonden, knoopjes die welven op het tempo van haar jachtige ademhaling, hoog in haar borst. Wat raast er door haar heen? Hunkering, schrik, of het heimelijke genot dat schrik soms kan geven? De donkere opwinding van een grens die wordt overschreden? Knoopjes van haar korset, waarin ze ’s ochtends nog de kamers heeft schoongemaakt, ’s middags nog de soep uit de terrine heeft geserveerd, ze voelde zijn blik. Het zilveren bestek op het tafelkleed van damast. Het gerinkel van glazen. Knoopjes die zijn verzorgde vingers nu onverstoorbaar een voor een openmaken. Hij heeft dit vaker gedaan, dat kan ze wel merken. Düsseldorf, mei 1902. De negentiende eeuw is nog volop bezig. Hij is eigenaar van een fabriek, zij is dienstmeisje. Zij komt uit Rheydt, in de buurt van Mönchengladbach. Ze is naar Düsseldorf getrokken, net als zovelen. Daar is werk. De stad is in korte tijd uit haar voegen gebarsten: van 35 duizend inwoners in 1840 tot 213 duizend in 1900. De industrie draait op volle toeren: staal, textiel, machinebouw. Ze is ongehuwd. Ze heet Marie Rixen. Van hem kennen we slechts de familienaam: Hütten. Zwarte knoopjes, zijn vingers, een voor een. Het mag niet, het kan niet, het zou niet. Maar het gebeurt toch.

Of eerder nog, het begint veel eerder. Misschien begint het wel wanneer de zwaarlijvige arts en alchemist uit Zwitserland, de nukkige betweter die zijn naam heeft laten veranderen in Paracelsus, in 1526 aandachtig kijkt naar de zilverwitte neerslag aan de binnenkant van de smeltoven. Al minstens vijftien eeuwen lang denkt iedereen dat er maar zeven metalen bestaan – goud, zilver, koper, ijzer, tin, lood en kwik – maar misschien zijn er wel meer. Misschien hadden de klassieken het wel mis. Misschien is dit fijne poederlaagje, afkomstig uit vermalen en verhitte galmeistenen, wel meer dan de kleurstof die we al eeuwenlang met kopererts vermengen om ‘geelkoper’ te krijgen, messing, voor het vervaardigen van kandelaren, wierookvaten en muntstukken. Misschien is het zelf wel een metaal. Paracelsus tuurt naar de aanslag in de smeltoven. Ze zullen hem wel weer niet geloven, hij is het stilaan gewoon als gevaarlijkste gek van Europa weggezet te worden. Er zijn zoveel plekken waar hij niet meer wel welkom is. Hij ziet hoe puntig de kristallen zijn en denkt aan Duitse woorden, want waarheid bestaat ook buiten het Latijn, woorden als Zahn, Zacke, Zind, Zinne, Zinken, als het maar naar dat spitse verwijst. Zink, besluit hij, zo zal het heten. Het woord zal in alle talen van de wereld worden overgenomen.

Het is licht, het is makkelijk te bewerken en het roest niet. Wie heeft daar ooit van gehoord, een metaal dat niet roest? Ja, goud roest ook niet, maar dat is onbetaalbaar, terwijl zink spotgoedkoop is. Het is dan ook geen edelmetaal. Bij lage temperaturen is het broos, maar verhit het even tot om en nabij de 120 graden en je kunt het al buigen, pletten, trekken of walsen. Wonderlijk. Die eigenschap heeft één groot nadeel: het verdampt snel, bij 907 graden Celsius al. Vergeleken met andere metalen is dat zowat kamertemperatuur. Zilver verdampt pas bij 2161 graden, koper bij 2562, ijzer bij 2862 en goud bij 2970. Juist daarom hebben smeden en geleerden het eeuwenlang over het hoofd gezien: tegen de tijd dat de oven goed warm was, was het zink allang vervlogen en afgevoerd met de rest van de verbrandingsgassen. Paracelsus kreeg gelijk, het was inderdaad een metaal, maar het zou tot de achttiende eeuw duren voor men in Europa zuiver zink kon distilleren. Tot die tijd werd zinkerts gewoon met kopererts vermengd: in plaats van te verdampen versmolten de zinkkristallen dan met het koper. Het resultaat was een legering die duurzamer was dan koper alleen. Wie koper met tin smolt, kreeg brons, wie koper met zink mengde, kreeg messing.

In Rajasthan, in het noordwesten van India, beheerste men het procedé van de zinkwinning al in het laatste millennium voor onze tijdrekening, tweeduizend jaar voor Europa. Plinius de Jongere, de grote natuurkundige uit het Romeinse rijk, schreef: ‘Messing wordt gemaakt uit een luchtige steen die men cadmia noemt en beroemd is in Azië. Ze zeggen dat die ook in de provincie Germania wordt gevonden.’

Misschien begint de geschiedenis van die mijmerende man bij het raam daar wel, bij die zinklagen in Germania waar Plinius naar verwees. Maar de geschiedenis kent geen startschoten, enkel een aaneenrijgen van flardjes draad door de eeuwen heen, rafelig touw, samengeklitte lompen.

Voor Marie Rixen, het dienstmeisje in Düsseldorf, is alles pas begonnen met die fijne, zwarte knoopjes, of beter: is alles misgelopen bij die knoopjes, onherroepelijk misgelopen. Na enkele maanden zegt ze het hem, prevelend, ze liggen naast elkaar. Ineens is het gedaan met zijn lieve handen op haar huid, met zijn volle vochtige lippen in haar hals. Zijn mond is zijn mond niet meer, maar een zwarte vlek die brult als een van zijn staalovens. Uit zijn ogen. Uit zijn huis. Dat ze maar had moeten oppassen. Dat het een schande is. Is ze niet beschaamd? In zijn eigen huis? Hij als familieman! Trouwens, is het wel van hem? Hoe durft ze dat te beweren? Hij kent haar soort volk! En nog huilen ook?

De zachte, zoete schrik van vroeger is een grote, donkere angst voor later geworden. In Düsseldorf kan ze niet blijven, naar MönchengIadbach kan ze niet terug. De familie, nee. Het grote, strenge Pruisen, dat sinds 1871 aan het hoofd staat van het Duitse keizerrijk, voelt ineens zo verstikkend, zo benauwd. De beeltenissen op de munten, de adelborsten in de straat: overal die loden blik van mannen. Het portret van de oude rijkskanselier met knevel en punthelm: zelfs na zijn dood kijkt hij nog onvermurwbaar en verwijtend. Ze moet weg, waar is er nog adem? Met de trein kan ze naar Keulen, zuidwaarts langs de Rijn, en dan westwaarts door de Eifel naar Aken. Van daaruit kan ze het neutrale gebied bereiken, acht kilometer verderop. Het is niet groot, weet ze, slechts 1347 oud-Pruisische morgen, maar in het minuscule dwergstaatje Neutraal Moresnet ben je minder beklemd dan in dat uitgestrekte Pruisen. Er zijn meer meisjes naartoe getrokken, uit Duitsland, uit België, uit Zwitserland zelfs. Men laat je er met rust.

Cadmia. Calamine. Kalamijn. Galmei. Het Griekse woord voor zinkerts drong de moderne Europese talen binnen. De belangrijkste mijngroeve in Europa lag bij een gehucht dat niet toevallig Kelmis heette, La Calamine in het Frans. Het lag in het historische hertogdom Limburg, dertig kilometer ten zuiden van Maastricht, en omdat er van oudsher werd gedolven naar zinkspaat, werd het ook wel Altenberg genoemd. Mogelijk was het zelfs die vindplaats waarnaar Plinius twee millennia geleden verwees. Minstens sinds de middeleeuwen werd het erts uit Kelmis verwerkt in Dinant en Aken. Gebruiksvoorwerpen in messing heten nog steeds dinanderie, al is er geen mens die het woord nog gebruikt.

‘Binnen twee mijlen van Aken, in ’t Landschap Limburg, is een Mijn van Lapis Calaminaris, daar wij na toe gingen om ze te sien, hebbende by ons een Corporaal met acht Musquetiers tot onze veyligheyd om het Bosch te passeeren,’ schreef Edward Browne in zijn Naauwkeurige en Gedenkwaardige Reysen uit 1696 (het Engelse origineel stamt uit 1685). Dat bos ligt er nog steeds, vandaag kun je er mountainbiken. Hij wilde zien ‘hoe de Cadmia groeyt in der Aarde, nevens andere Curiositeyten’:

‘Dese Mijn wesende drie-honderd Jaren bearbeyd, en zijnde een van de alder-aanmerkelijkste van die soort sal ’t niet ongerijmt wesen eenige besonderheden daar van te verhalen en ter neer te stellen. Sy is omtrent agtien of negentien vademen diep, liggende geheel en al open gelijk een Kalk-Mijn. (...) De beste Calmey legt tusschen de Rotsen in ’t diepste deel der Mijn. Sy hebben nu ter tijd gevonden een uytnemende Ader, van elf tot twaalf voet dick, die se met Houweelen uythouwen, niet sonder eenige moeyelijkheyd, uyt reden dat de Lapis Calaminaris soo uyttermaten hard is. (...) Dewijl nu de Aderen van de Lapis Calaminaris soo breed zijn, soo is ’t datze die niet alleenlijk op een plaats navolgen maar graven over malkanders Hoofden heen, en fatsoeneeren hun werk ter gedaante van brede, ruyme Trappen.’

Systematische, terrasvormige mijnbouw in de zeventiende eeuw. De groeve was zo rijk dat er wel ruzie van moest komen: de stad Aken streed er in 1344 al over met de hertogen van Brabant, Filips de Goede legde er beslag op in 1439, Napoleon deed hetzelfde in 1794. De strijd om natuurlijke rijkdommen is van alle tijden.

Kort nadat Napoleon de mijn nationaliseerde, ontdekte de Luikse chemicus Jean-Jacques Dony als allereerste in Europa hoe je zuiver zink kon winnen. Ja, de kristallen verdampten snel, tenzij je een koud voorwerp in de oven bracht, dan sloegen ze erop neer, zoals waterdamp op een koude spiegel in de badkamer. Het was dus zaak een permanent koudefront in de hitte te realiseren. Dat kon via luchtpijpen. Volgens dat principe bouwde Dony in 1809 bij de groeve van Kelmis de eerste industriële zinksmelterij ter wereld. Zijn methode zou overal gekopieerd worden en in Engeland tot 1950 in gebruik blijven onder de naam Belgian retort process, maar Dony zelf merkte weinig van zijn succes. Hij had zoveel in zijn uitvinding geïnvesteerd dat hij in 1819 bankroet ging en aan lagerwal raakte. Naar Napoleon had hij ooit gratis een lichte, zinken reisbadkuip gestuurd – handig tijdens veldtochten – maar de bestellingen bleven uit. Hij stierf volkomen berooid.

Ondertussen was ook de wereld veranderd. Na de Slag bij Waterloo in 1815 moest de landkaart van Europa grondig hertekend worden, al was het maar om te vermijden dat er nog eens zo’n potentaat uit Corsica of van elders de hele wereld op zijn kop zou zetten. Een van de vele grenzen die op het Congres van Wenen moesten worden getrokken was die tussen Pruisen en het pas opgerichte Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Dat verliep vlot voor de meer dan vijfhonderd kilometer tussen het Groothertogdom Luxemburg en de Waddenzee – grote delen van die kronkelende lijn vormen nog steeds de Nederlands-Duitse grens – maar over een strookje van drie kilometer konden ze het maar niet eens worden: het strookje waar de zinkmijn van Kelmis lag. Pruisen en de Nederlanden hadden zij aan zij gestreden in Waterloo, en het hertogdom Luxemburg, het prinsdom Stavelot-Malmedy en het hertogdom Limburg hadden ze al verdeeld, maar nu stonden ze lijnrecht tegenover elkaar omwille van een put. De slotakte van het Congres van Wenen gaf dan ook geen uitsluitsel: volgens artikel 25 kwam het de Nederlanden toe, volgens artikel 66 leek het juist bij Pruisen te horen. Diplomatieke verdragen waren toen louter tekstueel, er kwam geen kaart aan te pas. De artikelen beschreven een grens in woorden en verwezen daarbij naar bekende afbakeningen, zoals het drielandenpunt bij Vaals (dat onder Napoleon een ‘driedepartementenpunt’ was geweest). Woord zonder beeld, dat leidde nogal eens tot verwarring.

Eén jaar later en maar liefst vijftig werkvergaderingen verder kwam er dan toch een compromis. Nu ja, compromis. Het Grensverdrag van Aken uit 1816 is in elk geval niet de geschiedenis ingegaan als het elegantste diplomatieke eindresultaat ooit geboekt. Het compromis was dat er geen compromis was. De posities waren niet veranderd. Volgens de Nederlanden liep de grens nog steeds pal zuidwaarts vanaf het latere drielandenpunt; volgens Pruisen liep hij eerder zuidwestwaarts. Beide landen formuleerden hun aanspraken natuurlijk zo dat de groeve net binnen hun grondgebied viel. Omdat ze er niet uit kwamen, besloten de onderhandelaars dan maar het driehoekje tussen die twee lijnen voorlopig het statuut van onverdeeldheid toe te kennen. Het werd neutraal gebied. De ‘provisorische Grenzen’, zoals het Verdrag van Aken stelde, sneden dwars door het grondgebied van de oude gemeente Moresnet. Het westen kwam bij de Nederlanden, het oosten werd Pruisisch Moresnet, het tussenliggende deel heette voortaan Neutraal Moresnet. In afwachting van een definitieve oplossing die men binnen een paar jaar hoopte te bereiken, zou het gemeenschappelijk bestuurd worden door Pruisen en de Nederlanden. Ondertussen mocht geen van beide machten het gebiedje militair bezetten. De zuidgrens, 2 kilometer lang, werd gevormd door de weg van Luik naar Aken. De oost- en de westgrens, respectievelijk 4 en 5,5 kilometer lang, leken op een uurwerk dat vijf over halfzes aanwees. Het midden van de wijzerplaat vormde het meest noordelijke punt. Een taartpunt van 3,44 vierkante kilometer groot. Vergeleken met andere dwergstaten zoals San Marino (61 vierkante kilometer), Liechtenstein (160 vierkante kilometer) en Andorra (468 vierkante kilometer) ging het hier echt om een kruimel. Enkel Monaco en Vaticaanstad zijn nog kleiner, maar dat waren altijd al dichtbevolkte stedelijke gebieden. Dit nieuwe landje daarentegen bestond voor meer dan de helft uit bossen en telde hooguit een vijftigtal verstrooide huizen en hutten en 250 zielen, van wie de meesten in het gehucht Kelmis woonden. Ongevraagd kregen zij een eigen land cadeau. Op 26 juni 2016 is het precies tweehonderd jaar geleden dat dit volkenrechtelijke curiosum ontstond.

We weten niet precies wanneer Marie Rixen er is aangekomen. Het moet ergens in het najaar van 1902 geweest zijn. Ik probeer haar voor de geest te halen: een jonge, Duitse vrouw loopt door de onverharde straten van het dorp, af en toe moet ze stoppen om haar handen in haar rug te plaatsen, ellebogen naar achteren, bolle buik naar voren. Sluit ze de ogen? Is het een koude winterdag met een heldere lucht? Is ze opgelucht of opgejaagd? Beschaamd of bevrijd? Denkt ze terug aan de tijd dat ze veloutésoep uit witte terrines serveerde? We weten het niet. Net zo min als we weten hoe ze er kwam en of ze er al mensen kende. Het enige dat we weten, is dat Neutraal Moresnet nog steeds bestond en dat het fors gegroeid was tot een mijnwerkersdorp met meer dan 3400 inwoners.

Die lange levensduur was nooit de bedoeling geweest. In de jaren 1820 schoten de onderhandelingen tussen Pruisen en Nederland goed op – Nederland zou de mijn krijgen, in ruil voor het Hertogenwald – maar toen was daar ineens de Belgische onafhankelijkheid in 1830 en had koning Willem i niets meer te zeggen over de zuidelijke Nederlanden. De diplomatieke gesprekken begonnen van voren af aan, nu met die opgehitste Belgische opstandelingen. Dat kon lang duren. Het drielandenpunt bij Vaals werd een vierlandenpunt, het enige van Europa: je kon er postkaarten van kopen.

Bovendien werd in 1837 de Société Anonyme des Mines et Fonderies de Zinc de la Vieille Montagne opgericht, kortweg Vieille Montagne, Frans voor Altenberg, de oude naam voor de zinkgroeve. De failliete zinksmelterij van Dony kreeg een spectaculaire doorstart toen Dominique Mosselmann, een Parijse bankier met Brusselse wortels, zich ermee ging bemoeien. Vieille Montagne zou in de daaropvolgende decennia uitgroeien tot de grootste zinkproducent ter wereld, waardoor het belang van die grensstreek nog maar eens onderstreept werd en een internationaal akkoord verder weg leek dan ooit. De houten grenspalen die in 1816 in de grond waren gehamerd, werden in 1868 vervangen door zestig stenen exemplaren. De meeste staan er vandaag nog steeds, stel ik vast als ik ze op een mooie herfstdag ga zoeken in het bos.

Het bestuur binnen die grenspalen verliep uiterst merkwaardig: officieel lag het in handen van twee externe koninklijke commissarissen, een Belgische en een Pruisische, die enkel verantwoording moesten afleggen aan hun koning, zonder de omweg van het parlement. In de praktijk berustte de macht bij de niet-verkozen burgemeester die werd benoemd door de commissarissen. In de ruim honderd jaar dat Neutraal Moresnet heeft bestaan, heeft het slechts vijf burgemeesters gekend: de eerste bleef 43 jaar aan de macht, de laatste 20 jaar. Die eerste, eenzijdig benoemd door Pruisen, vond een gemeenteraad niet nodig. Er waren toch niet genoeg mensen die konden lezen en schrijven, vond hij. Hij was zelf ook nog eens burgemeester van het aanpalende Pruisisch Moresnet. Maar toen steeds meer mensen in de mijn gingen werken – in 1858 waren er al 2870 inwoners – was een gemeenteraad toch wel gewenst. De leden daarvan werden niet gekozen, maar voorgedragen door de burgemeester, die een lijst van twintig notabelen opstelde, van wie de commissarissen er tien benoemden. Om de tien jaar moest de helft van hen opstappen: wie dat was, werd bepaald door loting, jawel. Die curieuze regelgeving ging terug op wetten uit de Franse tijd: zolang Pruisen en Nederland het niet eens konden worden over de definitieve regeling, bleven de napoleontische en revolutionaire wetten onverminderd van kracht. Absurdisme troef: Frankrijk verslaan en vervolgens archaïsche Franse wetten moeten handhaven.

Verkiezingen? Nooit plaatsgevonden. Belastingen? Uiterst laag en onnavolgbaar, berekend op basis van hoeveel grond, deuren, ramen, meubels en huispersoneel iemand bezat. Munt? Geen. Officieel was alleen de Franse frank geldig, maar de johannisthaler, de reichsmark, de silbergroschen en de Belgische frank waren ook welkom. Taal? Geen. Duits, Frans en Kelmeser Platt dooreen, iets tussen Plattdütsch en Limburgs in. Douane? Laat dat maar aan de buurlanden over. Onderwijs? Geen schoolplicht. Defensie? Geen dienstplicht. Justitie? Geen gerechtshoven. Voor strafzaken en burgerzaken moest je naar een rechtbank in België of Pruisen. De plaatselijke rechter moest dan terugbladeren in zijn Code Napoléon uit 1804 of zijn Code pénal uit 1810 en straffen uitspreken voor misdrijven die soms in eigen land allang niet meer bestonden volgens de wetten van een land dat inmiddels ook al niet meer bestond. Veroordeeld voor landloperij in 1900? Jammer, hier tilt men er niet meer zo zwaar aan, maar in het Franse keizerrijk van een eeuw geleden kreeg je daar zes maanden gevangenis voor. Het overkwam een man die in Neutraal Moresnet gebedeld had.

Maar het land had wel een vlag (blauw-wit-zwart), een siermunt (waarmee je niet kon betalen), een veldwachter (sinds 1854) en heel even een eigen postzegel (in 1886, ideetje van een plaatselijke filatelist, na twee weken werd de postzegel verboden). De post werd er besteld door twee postbodes: een Pruisische en een Belgische. Als die na hun ronde met elkaar een schnaps wilden drinken, moesten ze dat goed afspreken, want tussen Neutraal Moresnet en Pruisisch Moresnet was er een tijdverschil van een uur. Het neutrale gebied lag in de tijdzone van Parijs, aan de overkant van de steenweg volgde men Berlijn. En om het helemaal makkelijk te maken liep de Nederlandse klok ook nog eens twintig minuten voor op de Belgische, want vóór de komst van internationale spoorwegverbindingen was tijd nog iets lokaals.

Ze bevalt op 14 februari 1903, Valentijnsdag. Er is geen geliefde in de buurt, geen echtgenoot, geen vader om trots te zijn. Joseph moet het ventje heten, vindt ze. Die had ook rondgezworven om zijn kind veilig op de wereld te brengen. Joseph Rixen. Haar zoon krijgt haar familienaam, uiteraard, maar niet haar nationaliteit. Terwijl zij Pruisische blijft, wordt hij ingeschreven als ‘Neutrale’. In Neutraal Moresnet wonen ondertussen 3433 mensen, onder wie 1470 Pruisen, 1169 Belgen, 353 Nederlanders, 3 Amerikanen en slechts 438 ‘Neutralen’. Die laatste categorie is voorbehouden aan de nazaten van de oorspronkelijke inwoners. Krijgt Joseph die nationaliteit als buitenechtelijk kind? Of doordat hij terechtkomt in een plaatselijk pleeggezin? In het dorp is een vroedvrouw, Elise Radermacher, die wel vaker onderdak voor een ongewenst kind vindt. Joseph wordt opgevangen door de familie Pauly, een gezin met vier kinderen. De vader werkt bij de viltfabrieken van de firma Bruch in Pruisisch Moresnet. Enig nadeel: ze hebben al een Joseph in het gezin. De nieuwkomer wordt daarom maar Emil genoemd, Emil Pauly. Veel later, als hij twaalf is, verneemt hij tot zijn grote ontzetting dat zijn echte naam niet Emil Pauly is, maar Joseph Rixen. De rest van zijn leven zal hij de mengvorm hanteren: Emil als roepnaam, Rixen als familienaam.

Het handgeschreven briefje laat er geen twijfel over bestaan. Datum: 17 juli 1907. Emil/Joseph is dan vierenhalf jaar oud. ‘Wij ondergetekenden bevestigen hierbij dat wij vanaf 1 juli van dit jaar de kleine Emil als pleegkind aannemen. Wanneer u ons het geld brengt, dan zal het kind net zoals de andere kinderen overal evenveel recht op hebben. Met dank ontvangen.’ Getekend: Frau Pauly, Johann Pauly en zur Beglaubigung burgemeester Schmetz.

Ebensoviel Recht. Wenn Sie uns das Geld bringen. De strenge rechtvaardigheid van toen. Het moederhart waaraan we denken. Je kind moeten afstaan en er nog eens voor moeten betalen ook. Als u betaalt, voeden wij het op, wij hebben het ook niet breed, maar hier is het veilig. Een contract is een overeenkomst tussen twee partijen, maar haar naam wordt niet eens vermeld. Wil ze het niet? Heeft ze überhaupt rechten? Ze is nu al onzichtbaar. Ze zal enkel nog onzichtbaarder worden. Ik schrijf nog eenmaal haar naam: Maria Rixen.

Wat zal er van haar kind worden? Neutraal Moresnet is kennelijk de kwaadste plek nog niet. ‘Overal komt men er die gezonde, krachtige mensenslag van het westen tegen,’ zoals een tijdgenoot vaststelt. Werk is er in overvloed, de mijn wordt elk jaar groter. In 1840 produceerde Vieille Montagne 3631 ton zink per jaar, anno 1900 was dat 60.846 ton. Sinds de stichting in 1837 heeft het bedrijf inmiddels meer dan twee miljoen ton zinkerts gedolven. Die duizelingwekkende cijfers kent ze niet, maar ze kan zien hoe de industrie met de dag groter wordt. Langs de steenweg naar Aken verrijst een nieuwe stroomcentrale in jugendstil, daartegenover een monumentaal nieuw directiegebouw. Van dat laatste is het dak uiteraard van zink.

Sinds de Parijse urbanist Haussmann verordend heeft dat in het nieuwe, moderne Parijs alle daken van zink moeten zijn, is die matgrauwe dakbedekking een esthetica op zich geworden. Kijk over de daken van Parijs: wat daar ligt te glimmen in het avondlicht, wat daar donkergrijs spikkelt onder de eerste, dikke regendruppels komt veelal uit de groeve van Neutraal Moresnet. Als het regent in Parijs, druppelt het op Kelmis.

De negentiende eeuw was de eeuw van het zink, zoals de twintigste eeuw die van het bakeliet, het aluminium en het nylon zou worden. De emmers, gieters en teilen waarmee Maria Rixen ooit door het huis van haar werkgever liep: ongetwijfeld van zink. De dakgoten, kroonlijsten en regenpijpen van dat huis: hoogstwaarschijnlijk van zink. De badkuip, de tobbe, het afdruiprek: van zink. De huidzalf voor haar droge, gekloofde handen: zink. Het geïllustreerde tijdschrift waardoor ze dromend bladerde: zink in de drukplaat, de fotografie en de fotogravure. Er kwam verf op basis van zink. Scheepsrompen, ijzerdraad en staalplaten werden ‘verzinkt’. De hele eeuw werd gegalvaniseerd door dat nieuwe, verbluffende materiaal.

Misschien is het wel haar laatste dag voor ze naar Pruisen terugkeert en loopt ze nog een laatste keer langs de Kul, zoals de mensen de oude groeve hier noemen. Sinds 1885 is die enorme krater uitgeput, het erts komt nu van enkele ondergrondse mijnen een paar kilometer verderop, maar hier beneden in de vallei van de Geul draaien de fabrieken sneller dan ooit. De ranke schoorstenen van baksteen spuwen witte slierten damp uit die de wind afbuigt en uiteenrafelt. Het geraas van de wasserijen en de smelterijen is hoorbaar. Enkele duizenden mensen zijn daar aan het werk, mannen vooral, maar ook enkele vrouwen, ongehuwde meisjes. Zij sorteren de stenen aan grote ronde tafels, zinkblende, loodglans, ijzerkies. Heeft zij er ook gestaan, zij wier handen ooit bedden opmaakten? Verderop bij Schmalgraf gaan de mannen tot tweehonderd meter diep onder de aarde, het schijnt dat er water stroomt en dat ze dat moeten wegpompen. Hier zal hij opgroeien, haar Joseph.

Ze loopt voorbij de statige directeurswoning, die uitkijkt over de mijn. Het is het mooiste gebouw in de wijde omtrek, hoge ramen, portiek voor de deur, balkon op de eerste etage, zelfs een wintertuin in glas. Maar mijnheer de directeur, monsieur Saint-Paul de Sinçay, zorgt ook goed voor zijn arbeiders, net zoals zijn vader, de vorige directeur. Meer dan veertig jaar staat hij aan het hoofd van Vieille Montagne, meer dan veertig jaar zal zijn zoon dat ook doen. Vader De Sinçay betaalt zijn arbeiders een vast loon en een premie per kilo zink. Opdat ze niet al hun loon verdrinken, heeft hij een spaarkas en een rentekas ingesteld. Hij heeft voor arbeidershuisjes gezorgd, en voor een verpleeghuis waar zelfs een echte arts werkt, naast een school waar de kinderen van de werknemers gratis heen mogen, zowel jongens als meisjes. Voor een kleine som zal Joseph er ook heen mogen, de school staat open voor iedereen. In 1865 heeft De Sinçay de dorpskerk laten bouwen. Zelfs aan de kapel voor de protestanten heeft hij bijgedragen. Aldoor denkt hij aan het welzijn van zijn werknemers, je zou het sociaal paternalisme kunnen noemen. Ontspanning mag, maar het moet stichtelijk blijven. De schuttersverenigingen voor de arbeiders, het casino voor de kaderleden, de blaaskapel, het harmonieorkest, de carnavalsvereniging en de turnvereniging: allemaal geschonken door Vieille Montagne. De veldwachter van Neutraal Moresnet, de enige ordehandhaver van het land, is in feite een opzichter uit de fabriek die door het bedrijf gewoon is uitgeleend. Staat, kapitaal en kerk, het loopt hier allemaal een beetje door elkaar.

Vergeleken met de industriebekkens van Charleroi en Luik, waar in 1886 grote stakingen waren, gaat het er in Neutraal Moresnet veel rustiger aan toe. Burgemeester Schmetz, dezelfde die de adoptieakte van Emil heeft opgesteld, zegt dat het komt ‘dankzij het religieuze gevoel van onze arbeiders’.

Dat moest dan wel aangeleerd worden, dat religieuze gevoel. Die gratis kerk hielp. Wat ook hielp was het gebed dat de bisschop uit Luik hun met Kerstmis 1895 heeft geleerd:

Mit Dir, Allmächtiger, fahr ich an,

und voll Vertraun auf Dich,

nicht schreckend is die dunkle Bahn,

denn Du begleitest mich.

Aan het begin van elke werkdag namen de mijnwerkers hun pet af en knielden ze om ook de volgende strofe te prevelen:

Fahr ich zur Grube froh heraus,

dann dank ich Dir, daß Du

mich zu den Meinen bringst nach Haus

und gibst uns Brot und Ruh.

Nee, het was geen Rilke, maar met het oog op de sociale rust hielp het kennelijk om ‘Laß uns deinen Segen finden’ te laten rijmen op ‘in der Tiefe Erdengründen’. De arbeiders hadden in 1893 weliswaar een eigen ondersteuningskas opgericht, maar een echte vakbond, zelfs een christelijke, zou nog jaren op zich laten wachten. En het socialisme kreeg sowieso nooit voet aan de neutrale grond.

Zij kijkt naar de Kul. Er staat water in de vijftig, zestig meter diepe put. Aan de overkant, honderd meter verder, ligt nog steeds een immense berg met slakken. Kuil en berg: alsof iemand met een reusachtig koffieschepje één keer in de aarde heeft gegraven en de inhoud ernaast heeft neergelegd. Kuil en berg liggen midden in het dorp. Kelmis is rond de mijn gegroeid, niet andersom. In de diepte ziet ze het water, het donkere, doodse water. Er is nog een andere wereld in dit dorp, een onderwereld. Er wordt zoveel gedronken. Er wordt zoveel gesmokkeld. Er komen zoveel misdadigers naartoe. Het wemelt er van de bars en bordelen. Moet haar zoon hier opgroeien? Is dit een vrome mijnwerkersgemeenschap of een bandeloos roversnest? Het is beide.

In 1894 waren er zestig cafés, een op elke vijftig inwoners, en er kwamen elk jaar nieuwe bij. Door de Franse wet op de vrijheid van handel uit 1791 kon het aantal cafés wettelijk niet beperkt worden, tot frustratie van de burgemeester, die er paal en perk aan wilde stellen. De koninklijke commissarissen vaardigden dan maar besluiten uit dat al die drankgelegenheden uiterlijk om tien uur ’s avonds moesten sluiten (elf uur Pruisische tijd), dat ze tijdens de uren van de mis niet mochten schenken, en dat er in elke herberg hooguit één vrouwelijk personeelslid aanwezig mocht zijn, met inbegrip van de vrouw of de dochter van de waard. Die dame in kwestie mocht zich niet bij een klant ophouden of met hem drinken, dit als maatregel tegen wat de burgemeester omschreef als ‘de exploitatie van de losbandigheid in meerdere cafés en restaurants van het dorp die oproer en schandaal veroorzaakt’.

Omdat openbare dronkenschap niet in de Code Napoléon voorkwam, werd die niet beteugeld in Moresnet. In 1904 waren er vier distilleerderijen die dag en nacht alcohol stookten, samen goed voor 67 duizend liter op jaarbasis, dat is gemiddeld twintig liter per inwoner. Die forse productie was lang niet alleen voor plaatselijk gebruik bestemd. Rond het vierlandenpunt werd er gesmokkeld bij het leven. Door de lage belastingen was alcohol uit het neutrale gebied bijzonder goedkoop. Fietsers staken ’s nachts de grens over met flessen schnaps in hun tassen en kwamen terug met lucifers, koffie, thee, tabak, zout en suiker. Karren en ‘automobielen’ vervoerden hele ladingen mineraalwater: slechts nu en dan zagen de douaniers dat het om alcohol ging. De smokkel groeide uit van een incidentele bijverdienste tot een professioneel georganiseerde schaduweconomie. Neutraal Moresnet werd een soort Eldorado dat figuren van alle slag aantrok.

Meer dan honderd jaar later vind ik daar echo’s van terug als ik in het rusthuis van de Katharinenstift in Walhorn een Duitstalige dame van 95 ontmoet. Ze is de oudste getuige die ik kon interviewen en blijkt afkomstig uit Pruisisch Moresnet. Omdat ze niet met haar naam genoemd wil worden, noem ik haar Frau Katharina. We zitten in haar sobere kamer met zicht op de tuin. ‘Kelmis had een slechte naam. Mijn vader vertelde daarover. Hij was boer, geboren in 1886, wij hadden een twintigtal melkkoeien, mijn moeder maakte zelf boter. In Neutraal Moresnet waren er geen boeren. Iedereen die iets op zijn kerfstok had, vluchtte erheen. Daar konden ze je niet pakken. Nee, het dorp stond niet goed aangeschreven. Ik wist dat enkel omdat mijn ouders dat vertelden.’

Wie op de derde vrijdag van de maand de Select in Kelmis betreedt, kijkt enigszins verbaasd op. Het is een dorpscafé als een ander: rood-grijs interieur, mannen aan de toog, een plasmascherm met eeuwig voetbal. Maar in een achterafzaaltje komt al jaren een vijftal mensen bijeen om het weekend te beginnen met een ongebruikelijkere activiteit: ze volgen een taalcursus Esperanto. Hun leerkracht legt de eenvoudige grammatica en woordenschat uit, vervolgens converseren ze in de kunsttaal die in 1887 door een Pools-Joodse oogarts uit Litouwen werd bedacht om de mondiale samenhorigheid te bevorderen. Wereldwijd zijn er zo’n twee miljoen sprekers, slechts tweeduizend ervan spreken de taal als moedertaal – de bekendste is ongetwijfeld George Soros, de schatrijke Amerikaans-Hongaarse zakenman, schrijver en filantroop.

Esperantoclubjes komen overal ter wereld nog wel bijeen, maar in een bescheiden dorp als Kelmis mag dat verbazing wekken. En toch ook weer niet, want Neutraal Moresnet moest ooit de eerste staat ter wereld worden waar de officiële taal Esperanto was. De Franse taalleraar Gustave Roy, een man afkomstig uit de Ariège in de Pyreneeën, werkte jarenlang in Aken en raakte op zijn trips naar Neutraal Moresnet bevriend met dokter Wilhelm Molly, de bevlogen bedrijfsarts van Vieille Montagne. Ze vonden elkaar op het vlak van de filatelie en de filantropie. Molly was de man die Neutraal Moresnet een eigen postzegel had willen geven, Roy had nog een veel gewaagder idee.

Ik spreek erover met de vijfenzeventigjarige Mathieu Schrymecker, voormalig onderwijzer en oprichter van de Esperantocursus in café Select. ‘Hoe zal ik het u zeggen?’ Hij bladert door zijn knipselmappen. ‘Gustave Roy wandelde hier in Neutraal Moresnet. Esperanto was ook neutraal. Uiteindelijk wilde hij de beide neutraliteiten met elkaar verbinden, ziet u. Hij wilde het Esperanto een vaderland geven.’

In 1907, het jaar waarin de kleine Emil bij zijn adoptieouders terechtkwam, publiceerde Gustave Roy een pamflet in het Frans waarin hij opriep om Neutraal Moresnet uit te bouwen tot de wereldhoofdstad van het Esperanto. Dat was een beetje merkwaardig: de diplomatieke onderhandelingen tussen België en Duitsland over het definitieve statuut van het gebied waren hervat. In 1897 hadden bijna zevenhonderd gezinshoofden een verzoekschrift ondertekend om Neutraal Moresnet deel van België te laten worden in het geval de neutraliteit zou worden afgeschaft. Het zag er niet naar uit dat het landje nog lang zou bestaan. Maar Lejzer Zamenhof, de uitvinder van het Esperanto, de man die Hebreeuws, Jiddisch, Pools, Russisch, Duits, Engels, Frans, Latijn en Grieks beheerste, liet Roy weten dat hij diens traktaat ‘kun granda intereso’ gelezen had en dat de uitvoering van zijn plan een geweldige stap voorwaarts zou zijn ‘por la interna ideo de la esperantismo.’ Zelfs de New York Times vond de keuze voor Neutraal Moresnet niet onlogisch, aangezien – even ademhalen – het ‘dicht bij de transcontinentale spoorlijn van Constantinopel naar Oostende en Londen en bij die van Madrid naar Sint-Petersburg ligt’. Dat Gustave Roy geloofde dat de klus in zes maanden geklaard kon worden, deed hier en daar wel een wenkbrauw rijzen, maar op het Vierde Esperantisten Congres in Dresden werd op 13 augustus 1908 niettemin besloten dat niet Den Haag, maar Neutraal Moresnet de hoofdzetel van de internationale beweging moest worden, het lag tenslotte op het raakvlak van drie taalgebieden.

In Kelmis zelf ging men enthousiast aan de slag. Vier keer per week waren er lessen Esperanto waaraan meteen honderdveertig kinderen en volwassenen deelnamen. Bij sommige restaurants verscheen zelfs het opschrift Tie cˆi oni parolas Esperanton, hier spreekt men Esperanto. De Select heette toen nog Gaststätte Bergerhoff, het behoorde toe aan een Joodse familie en bood onderdak aan de vergaderingen van de esperantisten. Er kwam een propagandafeest met driehonderdvijftig aanwezigen uit binnen- en buitenland. Het plan was om de staat een nieuwe naam te geven, Amikejo, letterlijk ‘oord van de vriendschap’. Klonk dat niet beter dan Neutraal Moresnet? En omdat die eerste hymne op de tonen van ‘O Tannenbaum’ toch een beetje knullig was (‘O Altenberg, o Altenberg / Du kannst mir sehr gefallen / Doch als Esperantistenstaat / Das Land noch größeren Ruf jetzt hat’), ging de plaatselijke trompettist en componist Willy Huppermann over tot het schrijven van de Amikejo-mars, een vergeten, maar prachtig muziekstuk.

De oude Schrymecker veert overeind als ik daarover begin. ‘Ik heb Huppermann nog goed gekend. Ik kom uit een familie van muzikanten. Mijn vader, mijn ooms, zij speelden allen met hem mee. De Amikejo-mars was erg bekend. Toen waren er nog veel bals. Op het eind van het bal werd altijd de Amikejo gespeeld.’ En om het te illustreren zingt hij de eerste maten ervan.

Op 4 augustus 1914 is Emil een jongen van elf. Hij turnt, hij zingt mee in een katholiek koor, misschien heeft hij ooit wel de Amikejo-mars gezongen. De acute uitbraak van tyfus twee jaar eerder kostte meerdere kinderen in Kelmis het leven. Emil leeft. Het is een andere dreiging die nu op hem afkomt. Die ochtend steken de Duitse troepen de grens over en schenden daarmee het Grensverdrag van Aken van 1816. Ook de Belgische neutraliteit wordt met voeten getreden. De Eerste Wereldoorlog is een feit.

Steden werden platgebrand, burgers geëxecuteerd, wie kon, vluchtte naar Nederland. Naar schatting 1 miljoen Belgen trokken de eerste oorlogsmaanden de grens over, tot de Duitsers er een dodelijk schrikdraad plaatsten. Maar de dramatische gebeurtenissen die zoveel Belgische steden en dorpen te beurt vielen, kregen in Neutraal Moresnet nog een extra tragische lading. In de loop van de negentiende eeuw waren veel jongelingen naar het dwergstaatje getrokken om de militaire dienstplicht in België of Pruisen te ontlopen. In 1847 en 1855 riepen beide landen die praktijk een halt toe: vluchten kon niet meer. Elke jongeling werd met terugwerkende kracht aan zijn verantwoordelijkheden jegens het oorspronkelijke vaderland herinnerd. Zelfs wie in het neutrale gebied woonde, moest toch in militaire dienst. Dat zou de komende decennia niet veranderen. Moresnet bleef een extreem gemengd dorp. Het gevolg was dat er in 1914 onder de bevolking van 4668 inwoners jongemannen waren die door het Duitse leger werden gemobiliseerd, of door het Belgische. De oorlog spleet Europa in tweeën, maar in Neutraal Moresnet gebeurde dat letterlijk op het niveau van de dorpsstraat of zelfs de woonkamer. Er waren dialectsprekende gezinnen waar de zoon onder de Belgische wapenen werd geroepen, terwijl de dochter verloofd was met een dorpsgenoot die precies hetzelfde dialect sprak, maar Duitsland mocht gaan dienen. Ik probeer me de gesprekken, de spanningen en de stiltes van toen voor te stellen.

Willy Huppermann, de man die de Esperantomars voor de vriendschap had gecomponeerd, kwam ondanks zijn Duitse familienaam en internationalistische pacifisme terecht in de Belgische loopgraven van de Westhoek om te schieten op misschien wel zijn vroegere buren. Hij was gelegerd in Merkem, het dorpje langs het Ieper-IJzerkanaal dat totaal werd verwoest door de oorlog. Tussen het slijk en de zandzakjes bedacht hij een muziekstuk dat Merckem moest heten en waarvoor hij later door koningin Elisabeth geprezen werd.

Over die verscheurende jaren praat ik opnieuw met Frau Katharina, mijn oudste getuige. Zij is in 1920 in Neu-Moresnet geboren, de nieuwe naam van Pruisisch Moresnet. ‘Maar mijn vader is nog Duits soldaat geweest. Drie jaar had zijn diensttijd geduurd, tot 1912. Hij zat bij de cavalerie in Saarbrücken. Ik heb nog een foto van hem gezien, te paard en met helm. In 1914 werd hij eingezogen. Vier jaar heeft hij in de oorlog gezeten. Eerst naar Frankrijk, toen naar Roemenië, Bulgarije en Rusland, en daarna terug naar Frankrijk. Zijn chef zei toen ze weer in Frankrijk waren: in 1914 waren we sterk toen we onze hoofden lieten zien, nu zijn we sterk als we ons verbergen. Dat was het verschil. Daar werd mijn vader gewond door een granaat in zijn bovenbeen. Hij herstelde in het lazaret van Göttingen. Mijn moeder ging hem opzoeken. In 1919 zijn ze getrouwd, net na de wapenstilstand.’

Het driehoekje van Neutraal Moresnet werd tijdens de oorlog streng bewaakt. De Duitsers wilden te allen tijde vermijden dat er gesmokkeld werd of dat er Belgen via het neutrale gebied Nederland konden bereiken om zich daarna bij de troepen in de Westhoek te voegen. Nog geen jaar na de inval, op 27 juni 1915, kondigde de bezetter af dat Moresnet voortaan louter onder Duitse bevoegdheid viel. Drie jaar zou dat zo blijven.

De jonge Emil heeft er beslist niet om gevraagd: hij is verwekt in Pruisen, geboren in neutraal gebied en woont nu zonder te verhuizen in het westelijkste deel van het Duitse keizerrijk. De hoofdstad van zijn land is voortaan Berlijn, niet Kelmis.

Meteen na de wapenstilstand in 1918 hing het gemeentebestuur affiches in het dorp op. De tekst was in het Duits, de inhoud anti-Duits. Einwohner von Neutral-Moresnet! Ziert die Haüser! Steckt Fahnen aus! Der FRIEDEN ist gezeichnet! Het was vreemd om zulke euforische zinnen uit 1918 in gotische letters te lezen. In romeins schrift ging het verder: ‘Hiermee is meteen het lot van het neutrale gebied bezegeld! Neutraal Moresnet is van de landkaart verdwenen! België, dat ons in een moeilijke tijd tegen honger heeft beschermd, zal ons vaderland zijn!’ Dezelfde avond zouden er nog een Volks-Versammlung en een Fackelzug zijn, waarbij een Hymne an Belgien gebracht zou worden.

Emils nieuwe hoofdstad wordt Brussel. Hij is vijftien en al aan zijn derde nationaliteit toe.

Wie de kerk van Kelmis binnenstapt, ziet rechts in het portaal een groot gedenkteken staan. De nieuwe burgemeester mocht in al zijn patriottische toespraken dan nog zo jubelen over de Belgische koning als ‘de hoogste belichaming van het vaderland’ en ‘de nobelste en dapperste beschermheer’, de dorpspastoor had veel beter begrepen dat heel die oorlog in Kelmis ‘veel kwaad bloed had gezet’. Ik heb lang gekeken of dat monument voor de slachtoffers van 1914-1918 de Belgische dan wel de Duitse soldaten uit het dorp herdenkt. Achtenzestig doden staan erop, plus negen vermisten, maar nergens kan ik vinden welk leger ze hebben gediend. Tot ik een bloemstuk met de Belgische driekleur opzijschuif en dat ene opschrift zie: Im Tode vereint. R.I.P.

De schiettent, de grabbelton, de werptent, de draaimolen, de kop van Jut: het is kermis in Kelmis, eindelijk kleur na jaren vol puin en gruis en kruit. Hoe armetierig ziet een kermis er in de jaren na de oorlog uit? Is er een luchtschommel? Hangen er lampionnetjes? Waar zijn de degenslikker, de worstelaar, de vrouw met baard? We weten het niet. Een knappe jongeman ziet een guitige jonge vrouw met volmaakte wenkbrauwen, dat weten we wel, maar het gesprek, het helse karwei van het eerste gesprek, verloopt vermoedelijk nogal moeizaam. Jeanne Lafèbre spreekt van huis uit Duits noch Frans en al helemaal geen Kelmeser Platt. Emil herkent wel min of meer wat ze zegt. Ze heeft fijne, speelse lippen en komt uit Tilburg. Ze is de dochter van een kleermaker en een eierverkoopster, de Franse familienaam gaat terug op de hugenoten. Haar ouders hebben tijdens de oorlog onderdak verleend aan een vluchteling uit Moresnet. Nu de vrede is teruggekeerd, wil Jeanne wel eens met eigen ogen het land zien waar hun gast vier jaar lang over gesproken heeft. Op de dorpskermis van Moresnet – in welk jaar weten we niet precies – ontmoet ze Emil, ze zijn beiden op slag verschrikkelijk verliefd. De liefdesbrieven die Emil na haar vakantie stuurt, zijn een genre op zichzelf: voor de oorlog heeft hij op school enkel in gotisch schrift leren schrijven, een sierlijk schrift dat Jeanne niet kan lezen. Enkel haar broer Jacques is het machtig, hij is het die de brieven voorleest aan Jeanne, vaak ook in aanwezigheid van haar twee jongere zussen. Romantiek is in Tilburg een collectief gebeuren.

In 1923 is Emil twintig. Hij heeft blauwe ogen, kastanjebruin haar, een scherpe neus en opvallend volle lippen. Hij woont nog steeds bij het pleeggezin Pauly in de Kapellstraße. Zijn stiefbroer en naamgenoot Joseph leert hem de bakkersstiel kennen, terwijl zijn stiefzus Else als operazangeres naar Parijs trekt. In de jaren twintig schrijft zij diepgravende stukken over Indiase mythologie en hoe die aan te passen aan de moderne opera.

Ondertussen is de geschiedenis niet stil blijven staan. Het interbellum is geen kalme, blanco periode die pas weer bespat wordt met de opkomst van het fascisme. Met het Verdrag van Versailles uit 1919 werd de wereldkaart opnieuw getekend en nieuwe wrok gewekt. Duitsland mocht niet aan de onderhandelingen deelnemen, maar enkel de resoluties in ontvangst nemen. Ook het lot van het bewuste grensgebied werd er beslecht. Artikel 32 zei dat Duitsland de volledige soevereiniteit van België over Neutraal Moresnet moest erkennen. Artikel 33 zei dat Pruisisch Moresnet Belgisch werd. En in artikel 34 deed Duitsland afstand van de gebieden Eupen en Malmedy, ten faveure van België. Tot 1925 kwamen ze onder het autoritaire toezicht van de Belgische generaal Baltia te staan. Wat de koloniën betreft, kreeg België de voogdij over de kleinste van alle Duitse overzeese bezittingen, Rwanda en Burundi, die je als de Oostkantons van Belgisch-Congo zou kunnen beschouwen.

De paar duizend inwoners van het vroegere Neutraal Moresnet worden meteen na Versailles Belg, die van Eupen-Malmedy (vijftigduizend in totaal) mogen zich eerst nog via een volksraadpleging uitspreken: willen ze bij Duitsland of bij België? België belooft de uitslag te respecteren, maar doet er alles aan om het gebied te behouden – het heeft in Versailles toch al zo weinig uit het vuur gesleept, vindt het. De volksraadpleging wordt volksverlakkerij. Slechts op twee plekken kun je gaan stemmen, en dan ook nog niet eens geheim. Wie bezwaar heeft tegen de toetreding tot België, moet zijn naam in een register inschrijven. Dreigementen van uitwijzing en ontslag zijn niet van de lucht. Manipulatie alom. Wie in België woont en in Duitsland werkt, krijgt te horen dat zijn salaris misschien niet meer naar de Belgische frank zal kunnen worden omgezet. Van de 33.726 kiesgerechtigden tekenen er slechts 271 bezwaar aan.

Frau Katharina, de vijfennegentigjarige dame die ik in het rusthuis spreek, zegt daarover: ‘Pruisisch Moresnet werd Neu Moresnet. Mijn vader kon weggaan, maar hij is in België gebleven. Als boer had hij hier zijn grond. Waar moest hij heen? De meesten zijn gebleven trouwens. Enkel zij die ambtenaar waren in Duitsland of bij de post werkten gingen weg.’

Voor me ligt een kopie van een militair zakboekje. In 1923 wordt Emil opgeroepen om zijn dienstplicht te vervullen in het Belgische leger. Hij komt terecht bij het 4e regiment jagers te voet, uiteraard onder zijn officiële doopnaam: Joseph Rixen. Onder het ‘Handteeken van den titularis’ zie ik voor het eerst zijn handschrift: een timide, weifelende letter, die een naam neerschrijft die nooit echt de zijne is geweest. ‘Naam en adres van den bij ongeval of overlijden te verwittigen persoon?’ Hij schrijft het adres van zijn pleeggezin op, maar voegt er de naam van zijn moeder aan toe, die hij nauwelijks heeft gekend: Madame Rixen. De pleegouders moeten nog het adres van zijn natuurlijke moeder gehad hebben. Hij staat ingeschreven als vrijgezel, 1,75 meter groot. Zijn compagniecommandant, de Vlaamse kapitein Andries, doet zijn best om een woordje Duits te schrijven: ‘Güte Soldaat. Nicht gestraft gewesen.’ Naast kluchtig heeft het ook iets ontroerends dat een Belgische officier de moeite doet om de taal van de oude vijand te hanteren om de nieuwe Belg tegemoet te treden.

Het jaar waarin Emil dienstplichtig wordt, is ook het jaar van de bezetting van het Ruhrgebied. Volgens Versailles moest Duitsland de hele linker Rijnoever demilitariseren en vijftien jaar lang aan de geallieerden overlaten. Maar doordat het in 1923 danig achterloopt met zijn herstelbetalingen aan de geallieerden, besluit Frankrijk om het belangrijkste industriegebied militair te bezetten en in onderpand te nemen. De Amerikanen en de Britten doen niet mee, alleen België stuurt 7500 manschappen. Het heeft de herstelbetalingen zeer nodig voor de wederopbouw van het verwoeste land.

Emil is erbij. Hij komt in een kazerne in Krefeld terecht, op de linkeroever van de Rijn. De bezetting van de Ruhr is een controversiële onderneming. Omwille van de uitzonderlijke omstandigheden besluit de regering in Brussel de diensttijd op te rekken. In 1925 wordt Emils verlof geweigerd, tot 1926 moet en zal hij dienstplichtig blijven. De Ruhrbezetting wekt de woede van Berlijn, die de plaatselijke bevolking oproept tot halsstarrig, passief verzet. De chaos is totaal, de vijandschap enorm.

Zoals elke jongeman die van plan is om een nieuwe fase in zijn leven te beginnen, blikt Emil achterom. Wie is hij? Waar komt hij vandaan? Hij staat op het punt een gezin te stichten. Bij hem branden die vragen nog meer dan bij een ander. Krefeld ligt op nog geen twintig kilometer van Düsseldorf. Hij wikt, weegt en waagt het erop: hij gaat zijn biologische vader opzoeken.

Hoe hij die avond in de kazerne is teruggekeerd, daar kunnen we alleen maar naar raden. Kan de ontmoeting met een man die jou nooit heeft willen zien, die jou überhaupt nooit heeft gewild, ook maar enigszins goed aflopen? Wat voor Emil wezenlijk is, is voor Herr Hütten vreselijk: een nare herinnering aan wat kortstondig genot, twee decennia geleden toen de eeuw nog jong was en het feest nog bezig. Bovendien: als dit zijn zoon is, zoals die jongeman bij de voordeur zojuist stuntelig en halsstarrig beweerde, waarom draagt hij dan in godsnaam het uniform van die gehate Belgische bezetter van het Ruhrgebied? Hij heeft toch geen landverrader verwekt, of wel soms? Is hij nog niet genoeg vernederd? Is Duitsland nog niet genoeg vernederd?

In de woonkamer waar ik de drie oudste zonen en een dochter van Emil en Jeanne over het voorval spreek, valt een stilte. Tja, die vader, hun grootvader, feitelijk. Ze hebben hem nooit gekend. ‘Er schmiss ihn raus,’ zeggen ze, ‘weil er die belgische Militäruniform trug.’

Verbrijzelen. Verpulveren. Smelten. Pletten, trekken, walsen. Wat doet de geschiedenis al niet met een mensenleven? En toch zijn er vormen van weerstand. Na zijn dienstplicht treedt Emil met Jeanne in het huwelijk. Hij heeft begrepen dat de essentie van zijn leven niet in het verleden, maar in de toekomst ligt. En er komen kinderen, veel kinderen. Hij die nooit een familie heeft gekend, start een gezin dat uiteindelijk uit elf kinderen zal bestaan, negen zonen en twee dochters. Tussen 1934 en 1950 worden ze geboren, voor, tijdens en na de oorlog. Hij is 31 als hij voor het eerst vader wordt, 47 voor het laatst. Twee van zijn kinderen zullen priester worden, een zelfs bisschop in Brazilië.

Maar al die monden moeten gevoed worden. Emil is bakker in Kelmis, de gemeente die La Calamine heet sinds ze Belgisch is. Ze wonen met zijn allen in de Kirchstraße, de rue de l’Eglise, bij de bakkerij. Het brood wordt gebakken in een houtoven die Emil eerst opstookt en verhit alvorens de gloeiende houtskool eruit te schrapen en de broden erin te schuiven. Het verse, geurige brood wordt met de fiets rondgebracht. Als er hele kisten met kersen moeten worden ontpit, helpen de kinderen mee. Het gezin is niet rijk, maar verzorgd en godvruchtig. Op zaterdag gaat iedereen in de wastobbe, op zondag naar de mis.

In de Oostkantons wist men inmiddels niet goed van welk hout pijlen te maken. Na de farce van de volksraadpleging kwam ineens aan het licht dat België in het grootste geheim met Duitsland aan het onderhandelen was over de teruggave van de pas verworven gebieden. Aan wie moest je dan loyaal zijn? Toch niet aan dat nieuwe vaderland zeker, dat je eerst tot instemming dwingt met het nieuwe gezag en vervolgens je geboortestreek voor 300 miljoen goudmark weer van de hand wil doen omdat de Duitse herstelbetalingen zijn uitgebleven? Koning Albert had kort tevoren nog gezegd dat ‘veranderen van vaderland (...) wel het pijnlijkste was dat een rechtschapen ziel kon ondergaan’, maar hier hield men een hele bevolkingsgroep echt voor de gek. Hoezo de Oostkantons te gelde maken om de wederopbouw te financieren?

Was België nog wel te vertrouwen? De gevolgen bleven niet uit: in 1929 won de Christliche Volkspartei de verkiezingen met een zeer pro-Duits programma, in de jaren dertig radicaliseerde die groep zozeer onder invloed van nazi-Duitsland dat Brussel zich genoodzaakt zag een wet te ontwerpen die de nationaliteit van Belgen kon afpakken die niet als Belg geboren waren en aan het grondgebied wilden tornen. Vier sleutelfiguren uit de partij verloren op die manier hun staatsburgerschap, de Volkspartei verkruimelde, maar daarmee waren de diepe wrok en argwaan jegens België nog niet verdwenen, integendeel. In 1933 ontstond een nieuwe partij, het openlijk fascistische Heimattreue Front, dat steun kreeg vanuit Berlijn. Bij de verkiezingen van 1939 haalde het in de Oostkantons 45 procent van de stemmen, in Eupen zelfs de absolute meerderheid. Naast een ideologische overtuiging speelde een economisch motief mee: terwijl de Belgische economie na de beurskrach van 1929 haperde, zagen de inwoners van de Oostkantons hoe sinds de machtsovername van 1933 vlak over de grens het bedrijfsleven weer floreerde.

Op 10 mei 1940 viel Hitler België binnen. ‘Onze boerderij lag vlak bij de grens,’ zegt Frau Katharina me in het rusthuis, ‘ik zag de soldaten voorbijkomen. Er werd niet geschoten. Ze liepen dwars door onze weiden.’ Enkele dagen na de inval annexeerde Hitler zonder veel omhaal de Oostkantons en het voormalige Neutraal Moresnet: Heim ins Reich heette het. Het verschil met de rest van België en Nederland was niet onbelangrijk. Daar ging het om bezetting, hier om daadwerkelijke inlijving. Dat betekende dat de inwoners van het gebied van de ene op de andere dag de Duitse nationaliteit kregen en dat de jongemannen een oproep van de Wehrmacht mochten verwachten. Als zevenendertigjarige vader van een gezin dat toen al vijf kinderen telde, dacht Emil Rixen niet in aanmerking te komen. In Kelmis, maar ook in Malmedy, probeerden vele jongemannen de dans te ontspringen. Hele netwerken werden opgezet om mensen weg te brengen en te laten onderduiken. De clerus speelde hierbij dikwijls een wezenlijke rol. Met gevaar voor eigen leven hielp de pastoor van Kelmis tientallen jongens te ontkomen, een activiteit waarvoor hij uiteindelijk ter dood veroordeeld werd. (Door het eind van de oorlog werd het vonnis niet voltrokken.) Maar de verscheurdheid van 1914-1918 bleef nog altijd pijnlijk actueel. In een en hetzelfde gezin had je jongens die zich enthousiast aanmeldden om de Führer te mogen dienen, terwijl hun broers zich vijf jaar verborgen hielden in een schuur.

In de geannexeerde gebieden werden meer dan 9000 mannen gemobiliseerd, 3400 van hen sneuvelden of raakten vermist, nog eens 1600 keerden als oorlogsinvalide terug. De opflakkering van pro-Duitse sentimenten hield niet lang aan. België of Duitsland? Het grensgebied was verweesd, ontdaan en net als Emil zonder betrouwbare ouders.

Tijdens mijn gesprekken met oude mensen begrijp ik pas hoe ingrijpend die annexatie en mobilisatie moeten zijn geweest. De esperantist Mathieu Schrymecker verloor zijn vader toen die in het uniform van de Wehrmacht naar Tunesië was gestuurd; vóór de oorlog was hij nog Belgisch soldaat geweest. De heemkundige Alfred Bertha had als zesjarig kind zijn vader, een eenvoudige landbouwer uit de buurt van Sankt Vith, verloren in Stalingrad. Hij vertelt het nog steeds met vochtige ogen. De taalkundige Leo Wintgens bezoekt nog elk jaar het graf van zijn oudere broer in Niederkrüchten. Tot 1955 hadden ze gehoopt dat hij uit de Russische kampen zou terugkeren, maar uiteindelijk bleek hij al in 1943 gesneuveld, net over de grens bij Roermond. Het onderduiken was mislukt.

In rusthuis Régina in Moresnet praat ik met de arbeider Willy Nyssen. Zijn vader heeft voor de oorlog nog voor Vieille Montagne gewerkt, in de zinkmijnen van Schmalgraf en Lontzen, honderden meters onder de grond. Toen werd hij opgeroepen voor de Wehrmacht en naar Finland gestuurd. Hij kwam levend terug, maar werd na thuiskomst in België meteen in de gevangenis van Verviers gegooid op verdenking van collaboratie. Alsof het zijn keuze was geweest, dat meestrijden met de nazi’s! Nergens in België werden er meer dossiers geopend tegen vermoedelijke collaborateurs dan in de Oostkantons, 15.623 in totaal, maar liefst een kwart van de bevolking, terwijl in de rest van het land het gemiddelde slechts op 4,15 procent lag. En hoewel het percentage veroordelingen veel lager was (15 procent, versus 42 procent elders), bleek het een zoveelste slag in het gezicht van een getergde bevolking. Hoe kon men zo het onderscheid tussen annexatie en occupatie verwaarlozen? De vader van Willy Nyssen kwam spoedig weer vrij, maar het leven was definitief veranderd.

Na de oorlog was het afgelopen met de mijnbouw. Exploitatie was niet langer rendabel, Vieille Montagne sloot in de jaren vijftig de fabriekspoorten. Anderhalve eeuw mijnbouwgeschiedenis, nee, duizend jaar zinkertsontginning, misschien zelfs tweeduizend, waren voorbij. Willy Nyssens vader ging toen maar werken in de biljartfabrieken van Verviers. Hij moest er de vilten lakens groen verven.

En Emil? Zijn gezin blijft groeien. Drie kinderen worden geboren tijdens de oorlogsjaren, in dezelfde slaapkamer als de vorige vijf, al heet hun geboorteplaats nu officieel Kelmis en Altenberg in plaats van La Calamine. Omwille van haar bewezen vruchtbaarheid wil het nazibestuur moeder Jeanne eren met het Ehrenkreuz der Deutschen Mutter, een onderscheiding voor een arische vrouw die uitzonderlijk veel kinderen ter wereld brengt. Ze weigert. Wat heeft zij als Nederlandse die naar België is verhuisd te maken met een Führer die beweert dat het gezin ‘het slagveld van de moeder’ is?

De geboorte van het zevende kind brengt wel de neteligste zorg mee. Als zevende zoon op rij zou hij naar aloude Belgische traditie de koning als peetoom moeten krijgen en diens naam dragen, alleen is Kelmis geen deel van België meer en heeft de koning zich overgegeven. Het kind, inmiddels 72 jaar oud, legt het me zelf uit: ‘Als Duits staatsburger wenste de overheid dat ik de voornaam en het peterschap van Hermann Wilhelm Göring zou krijgen.’ Hij toont de brief die zijn vader meteen na de geboorte ontving van de Ortsgruppenleiter, een brief met adelaar, swastika en Heil Hitler onderaan, die vader Emil recht herzlich feliciteert met zijn zevende zoon. ‘Dat beviel mijn ouders niet, die dachten eerder aan Leopold als voornaam. Voor de kerk werd ik daarom als Leopold gedoopt, maar voor de administratie werd het Leo. Ze wilden niet al te provocerend zijn.’

Het Mutterkreuz weigeren, in volle oorlog je kind naar een Belgische vorst vernoemen: het bleven gewaagde zetten. Leo Rixen toont de brief die na de oorlog uit het koninklijk paleis te Brussel kwam: al was Leopold iii inmiddels vervangen door zijn broer prins Karel, het peterschap van de koning werd hem alsnog toegekend, samen met een som van achthonderd frank. Zoveel koningsgezindheid bij een Duitstalige familie moest beloond worden, zullen ze in Laken gedacht hebben. ‘Van de nazi’s had ik ook nog een cheque gekregen die ik pas op mijn eenentwintigste verjaardag mocht innen. Maar in 1964 was die natuurlijk niks meer waard. Ik heb hem nog altijd.’

Het is 1943 en na de nederlaag bij Stalingrad, waar de Wehrmacht 400 duizend manschappen verloor, rekruteert Duitsland waar het nog kan. Zelfs een veertigjarige bakker met kroostrijk gezin wordt nog opgetrommeld. Onderduiken is geen optie; wat zou er met zijn kinderen gebeuren? Met het lood in de schoenen vertrekt Emil Rixen naar de kazerne in Krefeld, precies dezelfde kazerne als waar hij in 1923 gestationeerd lag, maar deze keer draagt hij het Duitse uniform. Naar het front wordt hij aanvankelijk niet gestuurd. Zijn taak bestaat erin het kamp van Gelsenkirchen te bewaken, waar Russische krijgsgevangenen en dwangarbeiders zitten, verhongerde mannen die in ruil voor wat eten speelgoed en houten poppetjes snijden. Wanneer op een dag een van hen is weggelopen, bidt Emil dat ze hem niet levend te pakken krijgen, hij had de foltertuigen al klaar zien staan.

Maar dan komt het toch, hij moet naar het front. Het Duitse leger is zo uitgedund dat zelfs ouderen, zieken en slecht opgeleiden moeten vechten. Het is september 1944, drie maanden na de landing van de geallieerden in Normandië, en Emil wordt naar een stukje voormalig vaderland gestuurd, naar de Hoge Venen in België. De Amerikanen zijn in aantocht: op 2 september zijn ze de Frans-Belgische grens overgestoken, op 4 september hebben ze Brussel bevrijd. De hoofdstad verkeert dagenlang in een dronken roes van muziek, zang, chocolade en nieuwe lichamen. Maar Emil staat in een oneindig landschap met heide en veenpluis. De stilte, de zwarte dennenbossen in de verte, het roestkleurige riviertje aan zijn voeten. Dat deze wereld hier altijd heeft gelegen, het is niet te bevatten. Dat de mist hier nog over de zompige stilte hangt wanneer hij in alle vroegte de broden in de gloeiende oven schuift: hij kijkt ernaar. Een korhoen vliegt over. Hij denkt aan thuis, aan de bakkerij, het gezin. De Amerikanen die in aantocht zijn.

Dan neemt hij een besluit. Deserteren zou hij het zelf niet hebben durven noemen. ‘Terwijl iedereen zich terugtrok, ging ik de vijand tegemoet!’ werd zijn standaardgrapje in de naoorlogse jaren. Bij het hoogveen van Mont Rigi neemt hij de benen. Hij doolt door de wouden, slaapt in een hooischuur. Wordt hij gevat door Duitse manschappen, krijgt hij de kogel. Komt hij in het vizier van Amerikaanse troepen, wordt hij beschoten. Hij moet dringend aan burgerkleren zien te komen, hoelang nog kan hij in dit uniform van de Wehrmacht blijven rondlopen? Een gezin in Baelen helpt hem aan een broek, een hemd, wat wol. Op dat moment weet hij nog niet dat zijn vrouw Jeanne thuis bezoek van twee Duitse agenten zal krijgen. Ze ondervragen haar en de kinderen en zeggen dat hun vader rijp is voor de kogel.

Pas wanneer de Duitsers door de Amerikanen teruggedrongen zijn, durft Emil naar huis te gaan. Het weerzien moet intens geweest zijn, maar in Kelmis en de Oostkantons is de euforie van de bevrijding minder uitgesproken dan in de rest van Europa. Daarvoor is de streek te veel heen en weer geslingerd tussen oost en west. Ondertussen aast het verzet op wie met de Duitsers heeft geheuld, vrijwillig of niet. Meteen na de bevrijding beschikt de Belgische rijkswacht maar over één vuurwapen per twee manschappen. De arrestatie van collaborateurs gebeurt daarom in essentie door verzetsorganisaties, met alle gevolgen van dien. Tijd voor nuance is er niet, wil tot nuance nog minder. In de Duitstalige gebieden is de repressie niet mals.

‘Hij was alweer thuis!’ zeggen zijn bejaarde zonen me in de woonkamer, ‘hij was hier!’ Emil is bijna een jaar lang van huis geweest. Kort nadat hij zich bij zijn gezin gevoegd heeft, wordt hij gearresteerd door een ondergrondse organisatie die zich l’Armée blanche noemde. Janny en Jacky zijn dan jongens van negen en acht. ‘Ze namen hem mee naar de Kunsum, de winkel van Vieille Montagne. Daar werd hij in het magazijn opgesloten, samen met vele anderen. Omdat hij een Duitse soldaat was geweest.’

‘Wij zijn daar nog aan het raam gaan kijken.’

‘Ja, we zagen hem door het venster.’

‘We hebben naar hem gezwaaid.’

‘Ja, we zwaaiden en gebaarden. Er waren stangen voor het raam.’

‘En later zagen we hoe hij in een vrachtwagen werd weggevoerd.’

Sneeuw, sneeuw en sneeuw. Duitsland leek verslagen, maar op 16 december 1944 poogde Von Rundstedt in een laatste wanhoopspoging de haven van Antwerpen te bereiken. Het Ardennenoffensief zou Bastenaken belegeren, Sankt Vith verwoesten en in een maand tienduizenden soldaten het leven kosten. Alfred Bertha, de heemkundige wiens vader in Stalingrad omkwam, maakte het van nabij mee. ‘Ik was acht toen. Er was geen school. Wij gingen de doden bekijken, ik en mijn broers. Ik zie nog steeds die beelden voor me. Een weide met een meidoornhaag. Op een afstand van tweehonderd meter lagen er drie doden. Een Duitser met afgeschoten voet die zichzelf nog had proberen te verbinden. Een andere Duitser met een kogel in zijn hart. Even verder een Amerikaan met twee gaatjes in zijn hoofd, kogel erin, kogel eruit. We deden alsof wij dokters waren, wij kinderen, en daarna maakten we hun zakken leeg. Chesterfields, Camels... die rookten wij op.’ Hij is bijna tachtig nu. Hij wil nog iets zeggen. ‘Mijn vrouw kende ik al van de lagere school. Haar moeder kwam om bij de laatste fase van het Ardennenoffensief. Het huis zat tussen twee vuren. Ze wilde in de richting van de Amerikanen vluchten, honderd meter verder, maar ze werd geraakt door een granaat. Ze verloor haar arm en heeft uren in de sneeuw gelegen. De Amerikanen probeerden haar nog te redden, maar alle hulp kwam te laat.’

Ondertussen leert Emil de Amerikanen op heel andere wijze kennen. Het verzet draagt hem over aan de bevrijder. Hij is kennelijk niet gearresteerd als Belg, verdacht van collaboratie, maar als Duitser in dienst van de Wehrmacht. Wat ook zo is. Zonder ooit in zijn leven te verhuizen is hij Neutraal geweest, rijksingezetene van het Duitse keizerrijk, inwoner van het koninkrijk België en staatsburger binnen het Derde Rijk. Voor hij wederom Belg zal worden, zijn vijfde nationaliteitswissel, wordt hij afgevoerd als Duits krijgsgevangene. Hij heeft geen grenzen overgestoken, de grenzen zijn hem overgestoken.

De vrachtwagen brengt hem naar het station van Verviers. Daar wordt hij op transport gezet naar Frankrijk, naar Compiègne, om van daaruit door te reizen naar Cherbourg in het uiterste puntje van Normandië. Cherbourg, de tochtige havenstad aan de Atlantische Oceaan, is de stad waar de Amerikanen na d-Day hun eerste grote kampen hebben gebouwd voor het opsluiten van Duitse krijgsgevangenen. Door de snelle opmars van de geallieerden lopen de aantallen snel op. Voor het hele Franse grondgebied gaat het om bijna één miljoen Duitsers. Alleen al in de buurt van Cherbourg, verdeeld over vijf kampen, verblijven 270 duizend gedemobiliseerde soldaten. Emil Rixen is een van hen. Aanvankelijk slapen de gevangenen in tenten van zeildoek, na verloop van tijd bouwen ze zelf krakkemikkige hutjes van planken, karton, golfplaat en aarde. De leefomstandigheden zijn erbarmelijk. De mannen dragen hun oude versleten uniforms en kapotte laarzen, maar zelfs daarover beschikt Emil niet: hij is in burger op het moment van zijn arrestatie. Oude Amerikaanse legerjassen worden uitgereikt, schoenen gelapt. Ze leven met zijn zessen in één hut. De bewoners maken van oude olievaten en metalen legerkisten slecht trekkende kacheltjes. De wind afkomstig van het Kanaal giert door de kieren, de regen sijpelt naar binnen. Bronchitis en longontsteking zijn de meest voorkomende aandoeningen.

Omdat Frankrijk honderdduizenden mannen heeft verloren, vordert Charles de Gaulle de krijgsgevangenen als werkkracht. In rijen moeten ze zich aanmelden, het lijkt wel een slavenmarkt. Ze bouwen in de haven, ruimen afval en puin, ze begraven lijken en ledematen en moeten helpen bij het ontmijnen. Duitse soldaten die na de nederlaag nog Duitse mijnen moeten opruimen. Wekelijks vallen er doden. Wanneer na een werkdag de gevangenen in open treinen naar het kamp worden teruggebracht, bekogelt de uitgehongerde plaatselijke bevolking hen met stenen, wat wil je, er is al zo weinig eten.

En daar zit hij dan, Emil, te midden van Duitse soldaten en vroegere nazi’s, terwijl hij zijn zoon naar de Belgische koning heeft vernoemd en zijn vrouw het Mutterkreuz heeft geweigerd. Daar zit hij dan, de man die in het Belgische leger Duitsland mede heeft bezet en in het Duitse leger België mede heeft bezet, het buitenechtelijke kind, de man wiens identiteit zó vaak als een klompje zinkerts is gesmolten en omgesmolten dat er een gelaten onthechting is ontstaan. Een moderne Job, geslagen en geteisterd door de geschiedenis. Daar zit Emil, een oude man van 42, verkleumd, onder een deken, hoestend.

De woonkamer is stil geworden, mijn thee koud. Emils kinderen hebben mij heel zijn leven verteld, maar van die zeven maanden dat hij in Cherbourg was, zeggen ze slechts: ‘Vader heeft weinig van die tijd verteld. Het was een verschrikkelijke tijd.’ Twee jaar na zijn thuiskomst uit Cherbourg stopt hij met de bakkerij en verhuist het gezin naar de Patronagestraße, het huis waar ik nu zit te luisteren en te noteren. Er komen nog eens drie kinderen bij en hij gaat in de wolfabrieken van Verviers werken. Het werk zelf veracht hij, maar hij verdient meer dan als bakker. In 1952 moet hij echter stoppen. Zijn longen en zijn hart zijn kapot, versleten. Voortaan zal hij zijn dagen aan het raam doorbrengen, groenten snijdend voor het middageten. En terwijl Kelmis en de vroegere Oostkantons weer deel van België worden en in 1962 de grenzen van het Duitse taalgebied worden vastgelegd en de jaren daarna de Duitstalige gemeenschap steeds meer politieke rechten krijgt, gaan de jaren aan het raam langzaam voorbij.

Ik rij achteruit en zet de auto in de berm. Gisteravond ben ik naar de gemeenteraad van Kelmis geweest: de agenda was in het Frans en het Duits, de beraadslaging in het Duits en het dialect. Het ging over de opvang van enkele vluchtelingen. De Duitstalige gemeenschap telt 70 duizend inwoners. Ze heeft een eigen parlement, een eigen krant en eigen omroep. GrenzEcho is een uitstekend dagblad, de brf (de Belgische Rundfunk) een radiozender waar ik graag naar luister in de auto. Ik zet de motor stil. De voorbije dagen heb ik mensen gesproken en plaatsen bezocht. Van de industriële voorgeschiedenis is in de streek nog maar weinig terug te vinden. Kelmis lijkt een dorp als elk ander. Er zijn een Schießbahn en een Seniorentreff, een orthodontist en een winkel met geschenkartikelen. Het leven gaat er rustig aan toe. Mensen spreken elkaar aan met de familienaam, Frau Zimmer, Herr Pastor. Dames die al decennia naast elkaar wonen, begroeten elkaar bij de brievenbus opgewekt met Frau Nachbarin. Naast de voordeur worden naar oer-Duitse gewoonte met Driekoningen het nieuwe jaartal en de initialen van Melchior, Balthazar en Caspar in krijt geschreven, om het huis te zegenen voor het nieuwe jaar.

Op de rand van de koffer trek ik mijn bergschoenen aan. Het is koud. Ik sluit de portieren, loop door het natte gras en klim over een omheining. Beneden in de vallei van de Geul ligt het dorp. Hier was ooit de groeve Schmalgraf. Er is bijna niets meer te zien. Dat hier ooit honderden mensen gewerkt hebben, ik probeer het mij voor te stellen. In het bos vind ik wat resten van muurtjes en een betonplaat waar vroeger een schacht was, driehonderd meter diep. Ik loop terug. In het aanpalende weiland zal in het voorjaar het zinkviooltje weer bloeien, het uiterst zeldzame plantje dat enkel op deze zinkrijke gronden gedijt. Nergens anders ter wereld komt het voor. Viola calaminaria, een prachtig geel bloemetje in het gras. Maar nu nog niet. Nu is het winter en valt de eerste sneeuw.

Brussel, Kuregem, 7 december 2015

Dankwoord

Het levensverhaal van Emil Rixen kwam mij voor het eerst ter ore toen zijn kleindochter Katja Rixen het mij summier vertelde bij een ontmoeting in het Agora-theater in Sankt Vith. Zij was aan die wonderlijke plek verbonden, ik gaf er een lezing. Eeuwige drankbonnen ben ik haar verschuldigd. Katja was zo vriendelijk mij in contact te brengen met haar ooms Janny, Jacky en Leo en haar tante Betty, vier van Emils kinderen die nog steeds in Kelmis wonen. Hen ben ik zeer erkentelijk voor de verhalen en de documenten die ze zo genereus met mij hebben gedeeld. Achteraf bleef Betty Rixen buitengewoon beschikbaar en hulpvaardig bij het beantwoorden van allerlei vragen.

De streekhistorici Alfred Bertha, Leo Wintgens en Firmin Pauquet dank ik voor hun gevarieerde bijdragen, die bestonden uit gesprek, rondleiding of publicaties. Met Alfred Bertha deelde ik enkele ontroerende ogenblikken. Mathieu Schrymecker deelde vol enthousiasme zijn kennis over het Esperanto. Isabelle Weykmans, viceminister-president van de Duitstalige gemeenschap, bracht mij in contact met de historicus Alfred Minke, voormalig archivaris en ucl-hoogleraar, die mij ontving voor een rijk en sprankelend gesprek bij hem thuis in Eupen.

Ik dank eenieder die ik voor dit boek heb mogen interviewen, in het bijzonder de bewoners en het personeel van de rusthuizen Katharinenstift in Walhorn en Résidence Régina in Moresnet-Chapelle. Speciale dank gaat uit naar Fatma Girretz, mijn oudste en nog steeds beste vriendin uit Duitstalig België.

Verantwoording

De belangrijkste studie over Neutraal Moresnet is van de hand van Firmin Pauquet, ‘Le territoire contesté de Moresnet, dit Moresnet neutre. Notes historiques sur son statut, sa législation et son administration’, Bulletin de la Société verviétoise d’Archéologie et d’Histoire, nr. 47, 1960. Het werd later samengevat door Louis Malvoz in ‘Het neutrale gebied van Moresnet’ (Driemaandelijks Tijdschrift van het Gemeentekrediet van België, nr. 144, 1983), alsmede door Germain Pirlot in Coup d’œil sur Moresnet Neutre, 1816-1919 (Oostende 1987). Dat laatste boekje in eigen beheer vermeld ik niet alleen omdat het een tweetalige uitgave Frans-Esperanto betreft, maar vooral omdat de auteur, een Franstalige Oostendenaar, de alom vergeten bedenker is van het woord ‘euro’. Het is weinig bekend, maar de Esperanto-gedachte leeft verder in de benaming van de munt die we dagelijks gebruiken.

De fotoboeken van Iwan Jungbluth (Der Bärrech, die Neutralität, der Schmuggel, Eupen 2012) en Leo Wintgens (Neutral-Moresnet-Neutre. Ursprung der Vieille-Montagne, Eupen 1981, en Neutral-Moresnet-Neutre. Echos aus einem Europäischen Kuriosum, Aken 2010) verschaften mij veel inlichtingen over het reilen en zeilen in het neutrale gebied. Voor de sociale geschiedenis had ik veel aan Herbert Ruland, Zum Siegen für uns alle. Obrigkeit, Arbeiterinnen und Arbeiter im deutsch-belgischen Grenzland (1871-1914) (Eupen 2000), en Firmin Pauquet et al., Arbeit, Kampf und Glaube. Ein Beitrag zur Sozialgeschichte und zum Werdegang der Christlichen Arbeiterbewegung im Kelmiser Raum, (Verviers 1987).

Een uitstekende inleiding in de politieke geschiedenis van het hele Duitstalige gebied is van de hand van Alfred Minke, ‘Les Cantons de l’Est et les Belges germanophones’, in Luc Courtois, Jean Pirotte en Sofia Lemaître, Apports de l’histoire aux constructions identitaires. Appartenances, frontières, diversité et universalisme (Louvain-la-Neuve 2013). Over het interbellum schreef Heinz Warny Belgiens ‘wiedergefundene Brüder’: Eupen-Malmedy 1920-1940 im Brüsseler Parlement (Eupen 2012) en Bruno Kartheuser De jaren 30 in Eupen-Malmédy (Sankt Vith 2001). Selm Wenselaers schreef met De laatste Belgen: een geschiedenis van de Oostkantons (Antwerpen 2008) een voortreffelijk boek over de regio.

Zeer veel stak ik op van een bezoek aan het Göhltalmuseum in Kelmis, een museum dat de komende jaren verruimd zal worden en ondergebracht in de oude directiegebouwen van Vieille Montagne. De websites moresnet.nl en grenspalen.nl wekten mijn enthousiasme met hun afbeeldingen en beschrijvingen. De details over gevangenenkampen nabij Cherbourg ontleende ik aan het uitstekende rapport over de archeologische opgravingen van François Fichet de Clairfontaine, ‘Le camps de travail de prisonniers de guerre allemands 112A’ (Archéologie en Basse-Normandie, 2013, 2) dat online beschikbaar is. De gedachte dat grenzen mensen kunnen oversteken ontleen ik aan Rogers Brubaker, ‘Migration, membership and the modern nation-state: internal and external dimensions of the politics of belonging’ (Journal of Interdisciplinary History, 2010, 41). Het was Peter Vermeersch die mijn aandacht erop vestigde.

En tot slot is er natuurlijk de literatuur. De geschriften en theaterteksten van de veel te jong gestorven Marcel Cremer, oprichter van het Agora-theater, blijven een geweldige dialoog met het verleden. De bundel Der unsichtbare Zuschauer, heruitgegeven in 2015, is zeer de moeite waard. Daarnaast is Le carnaval des ombres, een bejubelde theatermonoloog van Serge Demoulin (première 2 februari 2012, Malmedy), een erg geslaagde poging om het pijnlijke oorlogsverleden van de streek bespreekbaar te maken. Theatergroep Wunderbaum speelde in 2014 de eenmalige voorstelling Amikejo in de Rotterdamse Schouwburg. Onder de titel De kansstraat werkt Matthijs de Ridder aan een roman die zich afspeelt in Neutraal Moresnet; een voorpublicatie verscheen in het tijdschrift nY, nummer 17 (2015), onder het pseudoniem Arthur Matthijs.

Dit eBook is voorzien van een watermerk met identificatiecode : AEMBTlFAAFAEZVU8BzULPwk1V3tcA1AdWkYDdwAqB3FRcV9yUCQOIQRy - 56f4aba93d6d8